گواهی سپردهٔ شمش طلا ورقهٔ بهاداری است که در بورس کالای ایران معامله می‌شود و حقوق دارنده‌اش را نسبت به مقدار مشخصی شمش طلای سپرده‌شده در انبار نشان می‌دهد. هر گواهی معادل ۰٫۱ گرم — یا ۱۰۰ سوت — شمش با حداقل عیار ۹۹۵ است.
ولی خرید یک گواهی یعنی دریافت یک قطعهٔ ۱۰۰ سوتی نیست. شمش پشتوانه یک قطعهٔ یک‌کیلویی است و هر گواهی سهم کوچکی از آن را نمایندگی می‌کند.
این ابزار با دو چیز دیگر اشتباه گرفته می‌شود: با شمش فیزیکی که خودتان تحویل می‌گیرید، و با واحد صندوق طلا که مالکیت سهمی از یک سبد دارایی است. هر سه شما را در معرض تغییر قیمت طلا قرار می‌دهند و هر سه از نظر مالکیت، تحویل و هزینه متفاوت‌اند.
گواهی سپردهٔ شمش طلا چیست؟
گواهی سپردهٔ کالایی ابزاری است که به پشتوانهٔ کالای موجود در انباری پذیرفته‌شده صادر می‌شود. دربارهٔ شمش طلا، کالا اول طبق شرایط پذیرش بررسی و در انبار نگهداری می‌شود، و بعد گواهی‌های مربوط به آن قابل معامله می‌شوند.
دارنده می‌تواند حقوق مرتبط با کالای سپرده‌شده را از طریق بازار منتقل کند، بدون اینکه هنگام هر معامله شمشی از انبار خارج شود. همین است که معاملهٔ مقدار کوچکی طلا را ممکن می‌کند بی‌آنکه کسی قطعه‌ای بخرد، حمل کند و نگه دارد.
در این سازوکار سه نقش جداست: انباردار مسئول نگهداری کالا طبق ضوابط پذیرش است، بورس کالا بستر معاملات و قواعدش را فراهم می‌کند، و کارگزاری مسیر ثبت سفارش و پیگیری کار مشتری است.
دارندهٔ گواهی دقیقاً مالک چیست؟
حقوق نسبت به مقدار معینی از کالای استاندارد موجود در انبار بورس — نه یک قطعهٔ مشخص.
برای هر گواهی، قطعهٔ ۱۰۰ سوتی جداگانه‌ای با شمارهٔ سریال مستقل وجود ندارد. شمش‌های پشتوانه قطعات بزرگ‌ترند و هر گواهی واحد کوچکی از مقدار قابل معاملهٔ آن‌هاست.
این تفاوت در عمل خودش را آنجا نشان می‌دهد که بخواهید کالا را تحویل بگیرید: نحوهٔ ابطال گواهی و دریافت شمش تابع مقررات همان ابزار و انبار است، نه چیزی که از پیش به نام شما کنار گذاشته شده باشد.
هر گواهی چند گرم طلای خالص دارد؟
اینجا جایی است که بیشترین اشتباه رخ می‌دهد، و حسابش یک ضرب ساده است.
هر گواهی ۰٫۱ گرم شمش است و هر سوت یک میلی‌گرم، پس ۱۰۰ سوت همان ۰٫۱ گرم. اما ۱۰۰ سوت شمش با ۱۰۰ سوت طلای کاملاً خالص یکی نیست.
عیار ۹۹۵ یعنی ۹۹٫۵ درصد وزن شمش طلاست. اگر عیار دقیق یک شمش ۹۹۵ باشد:
۰٫۱ × ۰٫۹۹۵ = ۰٫۰۹۹۵ گرم طلای خالص
و برای ده گواهی، وزن اسمی شمش یک گرم می‌شود ولی طلای خالصش ۰٫۹۹۵ گرم است.
یک قید مهم: ۹۹۵ حداقل عیار اعلام‌شده است، نه عیار قطعی همهٔ شمش‌ها. طلای ۹۹۵ چیست؟ تفاوت ۹۹۵ و ۹۹۹ و ۹۹۹٫۹ را جداگانه باز کرده و توضیح می‌دهد چرا «حداقل» با «دقیقاً» فرق دارد. سوت طلا چیست؟ هم واحد سوت را.
این حساب برای شناخت مقدار فلز به کار می‌آید، نه برای پیش‌بینی قیمت تابلو — که عرضه و تقاضای خودش را دارد.
تفاوت با شمش فیزیکی
با خرید شمش فیزیکی، قطعهٔ مشخصی با وزن، عیار و ویژگی‌های خودش در اختیار شما قرار می‌گیرد. مشخصاتش را با فاکتور و مدارک همراهش تطبیق می‌دهید و نگهداری‌اش هم به عهدهٔ خودتان است. فروشگاه شمش ۲۴ عیار نمونهٔ همین حالت است.
با خرید گواهی سپرده، مالک ورقه‌ای قابل معامله می‌شوید. طلای پشتوانه در انبار می‌ماند و دریافتش به رعایت شرایط ترخیص بستگی دارد.
و تفاوت فقط محل نگهداری نیست. ساختار هزینه هم متفاوت است:
در شمش فیزیکی، هزینهٔ تولید، بسته‌بندی، کنترل اصالت، حاشیهٔ فروش و شرایط بازخرید روی قیمت می‌نشینند — حباب شمش طلا این اجزا را از هم جدا کرده است. در گواهی سپرده، کارمزد معاملات، هزینهٔ نگهداری کالا در انبار و مخارج احتمالی دریافت فیزیکی مطرح‌اند.
پس هیچ‌کدام را نمی‌شود بدون حساب کردن هزینه‌های مربوط، همیشه ارزان‌تر دانست.
نقدشوندگی هم به بازار هرکدام بستگی دارد: فروش شمش فیزیکی به وجود خریدار و قیمت پیشنهادی بازخرید، و فروش گواهی به وضعیت سفارش‌های خریدوفروش نماد.
تحویل گرفتن کالا حداقلی دارد که با حداقل خرید یکی نیست
می‌شود یک گواهی خرید. نمی‌شود با یک گواهی درخواست تحویل داد.
در گزارش‌های زمان راه‌اندازی بازار، حد نصاب ثبت درخواست تحویل ۱۱ هزار گواهی اعلام شده بود — که با واحد ۰٫۱ گرمی، معادل اسمی ۱۱۰۰ گرم شمش است. دلیلش همان یک‌کیلویی بودن شمش پشتوانه است: تحویل از روی قطعات واقعی انجام می‌شود و وزن و عیار آن‌ها دقیقاً یکسان نیست.
این عدد را به‌عنوان مقررات امروز نقل نکنید. متن معتبر جاری که تأیید کند همین حد نصاب هنوز برقرار است در دسترس نبود. حد نصاب فعلی، نحوهٔ تسویهٔ مانده و شرایط ترخیص را باید از اطلاعیهٔ خود نماد و کارگزاری‌تان گرفت.
و ۱۱ هزار گواهی وعدهٔ شمشی با وزن دقیقاً ۱۱۰۰ گرم نیست؛ عدد اسمی است و قطعهٔ واقعی مشخصات خودش را دارد.
گواهی سپرده با گواهی اصالت چه فرقی دارد؟
شباهت نام این دو نباید گمراه کند، چون دربارهٔ دو چیز کاملاً متفاوت‌اند.
گواهی اصالت مدرکی دربارهٔ مشخصات و شناسایی یک محصول فیزیکی است — وزن، عیار، شناسه، و اینکه چه کسی آن را سنجیده. سندی است که به یک قطعه می‌چسبد.
گواهی سپرده ابزاری مالی و حقوقی است که حقوق نسبت به مقداری کالای سپرده‌شده را نمایندگی می‌کند و در بازار معامله می‌شود.
یکی می‌گوید «این قطعه چیست»، دیگری می‌گوید «شما نسبت به چه مقداری چه حقی دارید». گواهی اصالت شمش طلا اولی را مفصل باز کرده است.
تفاوت با نگهداری امانی طلا
در یک سامانهٔ خریدوفروش خصوصی هم ممکن است موجودی مشتری به گرم ثبت شود و طلا تا زمان فروش یا درخواست تحویل نزد ارائه‌دهندهٔ خدمات بماند. از بیرون شبیه گواهی سپرده به نظر می‌رسد.
ولی شباهت ثبت موجودی گرمی، یکسانی حقوقی نمی‌آورد.
در نگهداری امانی خصوصی، حقوق مشتری و مسئولیت نگهدارنده و شیوهٔ بازخرید و تحویل را قرارداد همان خدمت تعیین می‌کند. در گواهی سپرده، همهٔ این‌ها در چارچوب مقررات گواهی سپردهٔ کالایی و انبارهای پذیرفته‌شده تعریف می‌شود.
قرارداد امانی طلانکس نمونه‌ای از رابطهٔ نوع اول است و می‌توانید بخوانیدش — ولی جایگزین ضوابط بورس کالا نیست و نباید از روی یکی دربارهٔ دیگری نتیجه گرفت.
تفاوت با صندوق طلا
هر دو شما را در معرض تغییر قیمت طلا قرار می‌دهند و از نظر ماهیت متفاوت‌اند.
در گواهی سپرده، ابزار مستقیماً بر کالای سپرده‌شده استوار است و دارنده حقوق مرتبط با مقدار مشخصی شمش استاندارد را دارد.
در صندوق طلا، سرمایه‌گذار واحدهای صندوق را می‌خرد. مالک قطعهٔ مشخصی در انبار نمی‌شود، بلکه از حقوق ناشی از مالکیت واحد برخوردار است — و دارایی صندوق خودش می‌تواند ترکیبی از گواهی سپردهٔ شمش، گواهی سپردهٔ سکه، وجه نقد و دارایی‌های مجاز دیگر باشد، متناسب با امیدنامه‌اش.
یعنی خرید واحد صندوق اغلب خرید غیرمستقیم همان گواهی سپرده است، به‌علاوهٔ چیزهای دیگر.
معیار ارزش هم فرق می‌کند: برای صندوق، NAV یا ارزش خالص دارایی‌ها پس از کسر بدهی‌هاست که برای هر واحد هم حساب می‌شود، و قیمت معاملاتی واحد می‌تواند بالاتر یا پایین‌تر از آن باشد.
قیمت لحظه‌ای ۲۸ صندوق طلای بورس در صفحهٔ قیمت‌ها هست؛ صندوق عیار یکی از آن‌هاست.
چه چیزهایی را پیش از خرید روشن کنید
واحد و عیار. هر گواهی ۰٫۱ گرم شمش با حداقل عیار ۹۹۵ — نه ۰٫۱ گرم طلای خالص.
حد نصاب تحویل امروز. از اطلاعیهٔ نماد، نه از مقاله‌ای که تاریخ ندارد.
کارمزد و هزینهٔ انبارداری. تعرفه‌ها تغییر می‌کنند؛ نرخ جاری را از کارگزاری بگیرید. و میان کارمزد معاملهٔ گواهی، هزینهٔ انبارداری، هزینهٔ ترخیص و مالیات‌های مربوط فرق بگذارید — این‌ها یک چیز نیستند.
فاصلهٔ قیمت تابلو با ارزش محاسباتی فلز. گواهی هم بازار خودش را دارد و قیمتش لزوماً برابر ارزش طلای داخلش نیست.
کد بورس کالا. جدا از کد بورسی است و باید جداگانه گرفته شود.
و اینکه اصلاً چه می‌خواهید. اگر هدف در دست داشتن فلز است، گواهی سپرده آن را نمی‌دهد مگر با طی کردن شرایط ترخیص. اگر هدف در معرض قیمت بودن است، نگه داشتن قطعهٔ فیزیکی هزینهٔ ساخت و نگهداری دارد که گواهی ندارد.
جمع‌بندی
گواهی سپردهٔ شمش طلا ورقه‌ای قابل معامله است به پشتوانهٔ شمش سپرده‌شده در انبار بورس کالا، با واحد ۰٫۱ گرم شمش، حداقل عیار ۹۹۵ — که اگر عیار دقیقاً همان باشد، ۰٫۰۹۹۵ گرم طلای خالص است.
سه چیز را با هم اشتباه نگیرید:
گواهی سپرده — حقوق نسبت به مقداری کالای سپرده‌شده، بدون قطعهٔ اختصاصی. شمش فیزیکی — یک قطعهٔ مشخص که خودتان نگه می‌دارید. واحد صندوق — سهمی از سبدی که می‌تواند خودش شامل گواهی سپرده باشد.
و دو عدد را: حداقل خرید یک گواهی است و حداقل تحویل نیست. آن یکی حد نصاب جداگانه‌ای دارد که باید از اطلاعیهٔ روز خوانده شود.
پس سؤال درست «کدام بهتر است؟» نیست. این است: می‌خواهم فلز را در دست داشته باشم، یا در معرض قیمتش باشم؟ جواب آن، انتخاب را تقریباً خودش می‌کند.
ادامهٔ خواندن
سکه گرمی بانکی یا پارسیان یکگرمی؟ تفاوت عیار، وزن و حباب
سکه گرمی بانکی و پارسیان یکگرمی وزن، عیار و مقدار طلای خالص یکسانی ندارند. تفاوت حباب و اجرت، روش مقایسهٔ هزینهٔ هر گرم طلا و شرایط فروش مجدد را بشناسید.
۷ دقیقه مطالعه
چرا شمش نقره سیاه یا لکهدار می‌شود؟ اثر بر عیار و قیمت
شمش نقره ۹۹۹ هم تیره می‌شود یا لکه می‌گیرد. تفاوت لکهٔ سیاه و سفید، اثر تغییر ظاهر بر عیار و فروش، روش نگهداری و زمان مناسب تمیزکاری را بشناسید.
۹ دقیقه مطالعه
آبکاری طلا چیست؟ تفاوت طلای روکشدار با طلای ۱۸ عیار
آبکاری طلا یعنی ایجاد پوششی از طلا روی سطح یک قطعه. تفاوت عیار روکش و بدنه، اثر پوشش بر تشخیص عیار و ارزش زیورآلات روکشدار هنگام فروش را بشناسید.
۱۰ دقیقه مطالعه